Arktyka ociepla się szybciej niż wiele innych regionów świata. Coraz więcej badań pokazuje, że skutki tych procesów nie zamykają się w granicach regionu arktycznego. Zmiany w Arktyce mogą oddziaływać na cyrkulację atmosferyczną nad półkulą północną oraz na procesy zachodzące w północnym Atlantyku, w tym na wymianę energii między oceanem a atmosferą, a tym samym także na warunki klimatyczne w Europie.
Z punktu widzenia przyrody europejskiej kluczowe jest to, że zmiany zachodzące w Arktyce wzmacniają i współtworzą szerszą presję klimatyczną działającą na ekosystemy naszego kontynentu. Nie chodzi tu o prosty, pojedynczy mechanizm, w którym zmiana w Arktyce automatycznie wywołuje określoną odpowiedź środowiskową w Europie. Rzecz w tym, że szybkie przemiany na dalekiej północy są częścią układu procesów klimatycznych, które wpływają na temperaturę, opady, wilgotność, długość sezonu wegetacyjnego oraz częstość ekstremów pogodowych w naszej części świata. Czynniki te decydują o warunkach życia gatunków i trwałości siedlisk. Dla różnorodności biologicznej zmiany klimatu oznaczają przesuwanie się zasięgów gatunków, zaburzenia sezonowości oraz narastanie presji na siedliska wrażliwe na temperaturę i dostępność wody.
Jednym z najlepiej udokumentowanych skutków zmian klimatu jest przesuwanie się zasięgów gatunków. Wraz ze wzrostem temperatury w Europie wiele organizmów przemieszcza się na północ lub na większe wysokości, poszukując odpowiednich dla siebie warunków. Dotyczy to zarówno roślin, jak i zwierząt lądowych oraz organizmów słodkowodnych i morskich. Proces ten nie oznacza zastępowania jednych gatunków przez inne bez konsekwencji (najczęściej negatywnych) dla funkcjonowania ekosystemów. Szczególnie narażone są gatunki wyspecjalizowane, związane z chłodniejszym klimatem, a także siedliska górskie, torfowiskowe, mokradłowe i przybrzeżne, które mają ograniczoną zdolność do szybkiej adaptacji.
Drugim ważnym skutkiem są zaburzenia sezonowości zjawisk przyrodniczych. W ocieplającym się klimacie wcześniej rozpoczyna się wegetacja, zmieniają się terminy kwitnienia roślin, migracji ptaków czy aktywności owadów. Poszczególne gatunki nie reagują w tym samym tempie. Prowadzi to do zaburzenia wzajemnych powiązań ekologicznych, na przykład relacji roślin z zapylaczami albo zbieżności okresu lęgowego ptaków z dostępnością pokarmu. Nawet jeśli poszczególne gatunki nadal występują w tym samym miejscu, cały ekosystem może działać coraz mniej stabilnie.
Szczególnie ważne są ekosystemy morskie Europy Północnej. Arktyka, Morze Norweskie, północny Atlantyk, a pośrednio także Bałtyk, pozostają ze sobą powiązane poprzez procesy atmosferyczne i oceaniczne. Ocieplenie klimatu oddziałuje na środowisko morskie poprzez zmiany temperatury wód, zasolenia, pokrywy lodowej i cyrkulacji, a w konsekwencji wpływa na rozmieszczenie planktonu, ryb i ptaków morskich oraz na strukturę sieci troficznych. W praktyce oznacza to nie tylko zmianę składu gatunkowego, ale także rosnącą niestabilność funkcjonowania ekosystemów i coraz większe zagrożenie dla organizmów wymagających chłodnych i stabilnych warunków.
Dla Europy, w tym dla Polski, wniosek jest jasny: Arktyka nie stanowi odległego, oderwanego od nas świata. Zmiany zachodzące na dalekiej północy należy postrzegać jako element procesów współkształtujących warunki środowiskowe na całym kontynencie. Obserwacja Arktyki ma znaczenie nie tylko naukowe, lecz także praktyczne, ponieważ pomaga nam lepiej rozumieć zmiany zachodzące w otaczającej nas przyrodzie, skalę potrzebnych działań adaptacyjnych oraz pilną potrzebę wzmacniania i ochrony różnorodności biologicznej, zanim zachodzące dziś zmiany staną się niemożliwe do odwrócenia.
dr Bożena Kornatowska, Zakład Zarządzania Zasobami Przyrody IOŚ-PIB
